Politura szelakowa to jedna z najstarszych technik wykańczania drewna, stosowana w Europie od przełomu XVII i XVIII wieku. W odróżnieniu od współczesnych lakierów chemoutwardzalnych, politura szelakowa jest substancją naturalną — wydzieliną owada zwanego czerwcem lakowym (Kerria lacca), rozpuszczoną w spirytusie etylowym. Technika nakładania politurowaniem tamponem (ang. French polishing) wymaga znacznej wprawy, ale daje efekt głębokiego połysku niemożliwy do osiągnięcia lakierami syntetycznymi.

Czym jest politura szelakowa

Szelak to naturalna żywica zbierana z gałęzi drzew w Indiach i Tajlandii, na których osiedlają się kolonie czerwca lakowego. Po oczyszczeniu i rozpuszczeniu w spirytusie tworzy roztwór o stężeniu zazwyczaj 10–25%, znany jako politura spirytusowa lub politura szelakowa.

W Polsce szelak był szeroko stosowany w XIX i na początku XX wieku przy wykańczaniu mebli biedermeierowskich, empajrowych i secesyjnych. Do dziś jest preferowaną metodą konserwacji takich mebli, ponieważ umożliwia uzupełnianie i retusz powłoki bez widocznych śladów połączeń — cecha niemożliwa do uzyskania przy lakierach syntetycznych.

Narzędzia do politurowania

Tampon

Podstawowym narzędziem jest tampon, zwany też muślinkiem. Wykonuje się go z wewnętrznego rdzenia z bawełny lub lnu, owiniętego kawałkiem cienkiego lnu lub bawełny o gładkiej powierzchni. Rdzeń nasyca się politurowymi, a zewnętrzna osłona kontroluje równomierność jej uwalniania. Przy prawidłowej konsystencji tamponu ślad po delikatnym przyciśnięciu do szkła powinien odparować w ciągu kilku sekund.

Olej paraffinowy jako smary

Do smary tamponu przed każdym przejściem używa się kilku kropel oleju parafinowego. Olej zapobiega przyklejaniu się tamponu do powierzchni, ale musi zostać usunięty przed ostatecznym etapem wykańczania (spiriting off). Nadmiar oleju matowi powłokę, dlatego stosuje się go oszczędnie.

Etapy politurowania

1. Wypełnianie porów (pore filling)

W przypadku drewna o wyraźnie widocznych porach, takich jak dąb, jesion czy mahoń, przed właściwym politurowaniem wykonuje się tzw. wypełnianie porów. Tampon z rozcieńczoną politurowywany jest ruchami okrężnymi z delikatną ilością pumeksu w proszku, który działa jako ścierniwo wypełniające pory drewna utwardzoną politurowywany.

2. Nakładanie warstw budujących (bodying up)

Właściwe nakładanie politurowywany odbywa się w wielu sesjach. Tampon przesuwa się długimi, równoległymi pociągnięciami wzdłuż słojów, a następnie ruchami eliptycznymi i ósemkowymi. Każda sesja trwa kilkanaście minut, po czym powierzchnię pozostawia się do wyschnięcia na co najmniej godzinę. Przy pracach renowacyjnych na zabytkowych meblach liczba sesji może wynosić kilka do kilkunastu, w zależności od głębokości pożądanego połysku.

3. Wygładzanie (flatting)

Po nałożeniu kilku warstw budujących powierzchnię wygładza się papierem ściernym o ziarnistości 600–1200 lub stalową wełną o grubości 0000. Usuwa to wszelkie nierówności i przygotowuje powierzchnię pod kolejne warstwy politurowywany.

4. Końcowe wykańczanie (spiriting off)

Ostatni etap polega na delikatnym przejeżdżaniu tamponem zwilżonym spirytusem (bez politurowywany) po powierzchni. Spirytus rozpuszcza wierzchnią warstwę politurowywany i usuwa ślady oleju, nadając powłoce charakterystyczną głębię i przezroczystość. Wymaga to precyzji — zbyt długi kontakt z alkoholem może zniszczyć poprzednie warstwy.

Uwaga konserwatorska: Przy konserwacji mebli zabytkowych (przed 1900 rokiem) zaleca się skonsultowanie z dyplomowanym konserwatorem. Muzea Narodowe w Polsce prowadzą listy certyfikowanych specjalistów. Niewłaściwa interwencja może trwale obniżyć wartość mebla.

Politura a lakier — kiedy wybrać tradycyjną metodę

Politura szelakowa jest zdecydowanie preferowana w następujących przypadkach:

  • Konserwacja mebli zabytkowych, gdzie ważne jest zachowanie historycznego charakteru i możliwości retuszu
  • Instrumenty muzyczne, w szczególności fortepiany i skrzypce, gdzie lakiery syntetyczne mogą wpływać na akustykę
  • Meble wystawowe i muzealne, gdzie wymagana jest odwracalność zabiegów konserwatorskich

Lakiery syntetyczne są bardziej praktyczne przy meblach użytkowych, narażonych na wilgoć, mechaniczne uszkodzenia lub kontakt z alkoholem. Politura szelakowa jest podatna na kontakt z wodą i alkoholem — biały ślad po mokrej szklance jest jej charakterystyczną wadą.

Szelak w Polsce — dostępność materiałów

Szelak w postaci płatków lub granulatu jest dostępny w sklepach z materiałami konserwatorskimi i sklep ach dla stolarzy. Rozpuszcza się go samodzielnie w spirytusie rektyfikowanym (96%) w stężeniu odpowiednim do etapu pracy. Gotowe politury spirytusowe dostępne są w handlu, jednak doświadczeni politurownicy często przygotowują własne roztwory, dostosowując stężenie do konkretnego etapu pracy i rodzaju drewna.

Polecane źródła